Is dit alles? 

Voor menig zorgprofessional gaat een jeugddroom in vervulling als, na een jarenlang opleidingstraject, eindelijk het medische ambt kan worden uitgeoefend. Maar als de eerste nieuwigheid eraf is en de oorspronkelijke uitdaging plaatsmaakt voor dagelijkse sleur rijst bij sommigen het gevoel: ‘Is dit alles?' Een persoonlijk verhaal van een huisarts die is vastgelopen in haar werk. En vier artsen die eieren voor hun geld kozen en succesvol switchten naar een nieuwe loopbaan.

Tekst Roel Notten Fotografie Nout Steenkamp/FMAX 

Petra de Jong	Anna-Marijke Lahei	Erik Frölke	Paul Wormer

‘Wat past bij mij?'

Huisarts Lisa Hessels (40) zit sinds kort in een loopbaantraject. Ze kan het niet meer opbrengen aandacht te besteden aan patiënten waarmee ze geen klik voelt. Met collega's praat ze niet over haar problemen. "Er wordt vaak heroïsch gedacht over het uitoefenen van een medisch beroep. Als je die eer bewust de rug toekeert, word je gezien als afvallige."

"Zeven jaar geleden was het zover. Nadat ik mijn huisartsopleiding afgerond had, mocht ik beginnen als waarnemer. Ik was als een kind zo blij. Dat hoorde ook zo. Maar mijn enthousiasme verdween in de loop der jaren als sneeuw voor de zon. Op een gegeven moment merkte ik dat ik met tegenzin naar mijn werk ging. Niet dat ik diep verdrietig op de bank zat, maar het nieuwe was er gewoon vanaf. Toen ging ik twijfelen. Ik stelde mijzelf de vraag: is dit wel wat ik wil blijven doen? Ik besloot om nieuwe dingen te ondernemen, ging lesgeven op de universiteit, en startte met het opleiden van doktersassistenten. Maar het bracht mij niet verder.

Hoewel ik dus met tegenzin ging werken, en dat nog altijd doe, kan ik goed de knop omzetten. Ik zet overdag in de praktijk mijn oogkleppen op en werk stug door. Als huisarts weet ik ook wat ik moet doen om te garanderen dat alles redelijk goed loopt. En meestal is het ook zo druk dat ik überhaupt geen tijd heb om over mijn persoonlijke gevoelens te gaan zitten tobben. Mijn werk slurpt al mijn energie op.

Als ik dan 's avonds thuiskom, is het spitsuur met mijn man en twee kinderen. Mijn hoofd staat ook dan niet naar loopbaanvragen. Maar op rustige momenten, in het weekend en op vakantie, heb ik eindelijk tijd om andere dingen te doen, en op die momenten voel ik me een beetje in de put: ik heb weinig zin in sociale activiteiten en kan niet de interesse opbrengen om verhalen van vrienden aan te horen. Ik trek me dan terug, misschien meer terug dan nodig is.

Ik heb mijzelf afgevraagd wat me nu in mijn werk als huisarts zo dwars zit. Wat mij de meeste moeite kost, is het continu luisteren, het uitgebreid aandacht moeten besteden aan wat mensen allemaal te vertellen hebben. Ik kán het wel, maar met de meeste patiënten heb ik geen speciale klik en dan kost het mij veel energie. Soms zit ik letterlijk met gekromde tenen verhalen aan te horen.

Het wordt voor mij steeds moeilijker om op mijn werk toneel te blijven spelen, zeker nu ik sinds kort in een loopbaantraject zit. Ik kom er nu achter dat ik eigenlijk meer iemand ben om werkzaamheden alléén te doen, zonder mensen erbij. Ik ben mij hier nooit zo van bewust geweest. Samen met mijn coach leer ik nu vragen aan mijzelf te stellen zoals: Wat past bij mij? Hierdoor kwam ik bijvoorbeeld op het idee dat ik het heel leuk zou vinden om patiëntproblemen op papier op te lossen, zonder dat ik ze face to face hoef te ontmoeten. De medisch-technische kant vind ik namelijk best interessant.

Toen ik nog in opleiding was, wilde ik eigenlijk neurochirurgie doen, dat is bijna het tegenovergestelde van huisarts. Wat mij tegenhield, was de hiërarchie van het ziekenhuis. Mijzelf met ellebogen omhoog werken, zag ik echt niet zitten. Ik wil geen collega's zwart maken om zelf hogerop te komen, maar zo gaat dat wel in een aantal specialismen, merkte ik destijds tijdens mijn snijdende co-schappen.

Destijds duurden co-schappen maar vier weken. Als mijn co-schappen, zoals tegenwoordig, tien weken hadden geduurd, had ik misschien toen al kunnen ervaren hoe het is om huisarts te zijn, en had ik met die kennis net zo goed voor een snijdende discipline kunnen kiezen.

Ik heb altijd van lezen en studeren gehouden, nieuwe kennis opdoen. Ik volgde met plezier andere opleidingen. Zo deed ik als waarnemend huisarts een paar vakken cultuurwetenschappen erbij. Maar toen ik een vaste plek in de praktijk accepteerde, kon ik er geen andere dingen meer naast doen. Dat is wel iets waar ik nu over denk: om minder te gaan werken en meer te gaan studeren. Het zou ook een mooie tussenoplossing zijn: niet helemaal stoppen als huisarts, maar iets minder dokteren en meer tijd overhouden voor lezen en studeren.

Ik heb niet echt een schuldgevoel over mijn vastgelopen carrière, maar heb wel zoiets van: wat stom dat ik hier nu pas achterkom. Het is jammer dat ik hier niet eerder in mijn carrière mee aan de slag ben gegaan. Ik heb mijzelf nooit echt de vraag gesteld wat bij mijn persoonlijkheid past, bleef altijd nuchter en dacht ‘hup, ik word gewoon huisarts' zonder er verder bij na te denken.

Maar nu ben ik 40, en móet nu in actie komen als ik nog iets wil veranderen. Maar wat voor werk dan? Als je 30 bent, heb je nog volop kansen op de arbeidsmarkt, maar voor een veertiger ligt dat anders. Afgelopen zomervakantie ging het vaak door mijn hoofd. De tropenjaren, toen mijn kinderen nog klein waren, zijn nu achter de rug. Maar in die tropenjaren kun je maar moeilijk afstand nemen om goed naar jezelf te kijken. Intussen zijn mijn dochters tien en elf en kan ik, meer dan vroeger, meer tijd aan mijzelf en mijn loopbaanvragen besteden.

Met collega's praat ik niet over mijn probleem. Toch worstelen veel van hen met dezelfde loopbaanvragen, denk ik. Het zijn midlife-achtige overwegingen, en bovendien is het onder huisartsen een taboe om over dit soort dingen te praten. Door het artsenbestaan vaarwel te zeggen, zeg je feitelijk dat je als hulpverlener geen hulp meer wilt verlenen. En dat is not done in de medische wereld. Er wordt vaak heroïsch gedacht over het uitoefenen van een medisch beroep, dat je mensen mag helpen en dat soort dingen. Als je die eer bewust de rug toekeert, word je gezien als afvallige.

Ik ben al mijn leven lang graag met taal bezig, deed ook het gymnasium. Misschien kan ik daarom het beste het onderwijs in, maar ik zie op tegen de sleur van jaar-in jaar-uit op dezelfde manier les geven. Maar geldt dat niet voor alle beroepen?

Dat laatste is misschien ook wel mijn probleem: dat mijn ongedurigheid mij in de weg zit. Misschien moet ik ook gewoon accepteren dat ik moet werken voor mijn centen en leuke dingen dan maar in mijn privétijd doen.

Waar ik over vijf jaar zal staan, weet ik niet. Dat hoop ik duidelijk te hebben na mijn laatste gesprek met de coach. Het voelt alsof ik nu halverwege de berg sta, met de top nog in nevelen gehuld. Ik weet dat ik daar naartoe moet, maar het pad omhoog is nog niet duidelijk.

Als ik morgen de jackpot win, stop ik morgen met werken en ga ik alleen maar studeren: bouwkunde, literatuur, kunstgeschiedenis en filosofie. Zonder einddoel, gewoon omdat willen leren mij aanspreekt, en omdat ik weet dat er meer is."

De naam van deze huisarts is, om privacyredenen, gefingeerd.

"Misschien had ik een verkeerde beslissing juist nodig" 

Wie: Erik Frölke (56)
Was: huisarts in duopraktijk
Is nu: huisarts in dienstverband en docent
Issue: "Ik wilde niet langer solistisch werken."
Blij met: "De ruimte voor reflectie."

"Achttien jaar werkte ik als solist in een duopraktijk. Tot er in 2000 iets begon te wringen." Achteraf weet Erik Frölke heel goed waar de schoen wrong, maar toen hij er middenin zat, was dit zo makkelijk nog niet. "Het solistische werk als huisarts ging me tegenstaan. Ik kreeg steeds meer behoefte aan samenwerking met anderen."

Om antwoord te krijgen op de vraag wat hij nu precies wilde, stelde Frölke zichzelf de vraag waar hij als huisarts beter uit de verf kon komen en meer in teamverband kon werken. Het antwoord bleek zorgverzekeraar CZ, waar hij medisch adviseur werd. Maar lang hield hij het daar niet uit, al na een jaar zegde hij weer op.

"Bij CZ werd mij verteld dat ze daar de regie over de zorg wilden gaan voeren, maar daar kwam niets van terecht. Maar misschien had ik, hoe gek het ook klinkt, een verkeerde beslissing juist nodig. Want pas toen ben ik mijzelf echt de vraag gaan stellen waar mijn hart ligt."

Tijdens de exercitie die volgde, samen met een loopbaancoach van het Carrièrecentrum (zie kadertekst), kwam hij erachter dat huisarts-zijn toch dieper in hem zit dan hij aanvankelijk dacht. Hij besloot daarom om docent te worden van aankomend artsen. Tweewekelijks doceert hij nu samen met een gedragswetenschapper aan een ‘team' aanstaande collega's. Het gezamenlijk voorbereiden van lessen en de interactie met de aio's geven hem het teamgevoel waar hij jarenlang naar verlangde. "Hoewel ik misschien wel harder werk dan vroeger, voelt het lesgeven aan aio's veel minder zwaar dan het begeleiden van patiënten. In het klaslokaal voel ik niet langer de hete adem in mijn nek van een volle wachtkamer. Dat geeft mij rust, en ik heb daardoor meer ruimte gekregen voor reflectie."

Hoewel het docentschap in veel van zijn behoeften voorziet, heeft Frölke het huisartsenbestaan niet helemáál vaarwel willen zeggen. Hij is daarom als hidha verder gegaan.

Terugkijkend blijkt dat hij beter al eerder in zijn loopbaan een switch had kunnen maken, maar de manier waarop de medische sector georganiseerd is, maakt het voor artsen niet makkelijk om actief met hun loopbaanbehoeften aan de slag te gaan. "Bij een bedrijf kun je bij HR binnenlopen om over loopbaanvragen te spreken, maar artsen hebben die mogelijkheid vaak helemaal niet. Terwijl het me niet zou verbazen als een op de tien huisartsen iets anders zouden willen gaan doen."

"Het is belangrijk niet te lang hetzelfde werk te blijven doen" 

Wie: Petra de Jong (56)
Was: longarts
Is nu: directeur Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde
Issue: "Zag om me heen artsen verzuren, dat wilde ik voorkomen"
Blij met: "De externe contacten met media, politici en bestuurders"

"In 1994 opende ik mijn praktijk als eerste longarts in het Hofpoort Ziekenhuis in Woerden. Ik vond het een geweldig vak, kreeg met levenseindezorg en sterftebegeleiding te maken, wat mij erg aansprak; en longarts-zijn gaf een afgebakend gevoel, omdat het zich richt op maar één orgaan."

Haar aanvankelijke enthousiasme sloeg om op haar 54ste. Om zich heen zag ze de eerste collega's verzuren. Zonder uitzicht op een nieuwe baan, maar overtuigd niet nog eens tien jaar in het ziekenhuis te willen werken, besloot ze daarom haar praktijk te verkopen. Naast haar werk als longarts deed ze toen al het nodige bestuurlijke werk. Zo was ze voorzitter van de medische staf - ze geniet van dingen regelen.

"Door het besef dat ik bestuurlijk werk gewoon erg leuk vind om te doen, ben ik toen gaan solliciteren op bestuurlijke functies. Toen ik terugkwam van vakantie en een stapel oude kranten doorspitte, stuitte ik op de vacature van directeur bij de Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde. Ik solliciteerde en werd aangenomen. Een bevrijding. In mijn nieuwe functie spreek ik zo veel verschillende mensen, van leden tot journalisten en van advocaten tot politici."

Haar switch leerde Petra de Jong nog iets anders. "Wat ik mij als longarts nooit had gerealiseerd, was hoezeer de een-op-eensituatie over leven en dood al die tijd op mijn gemoedsrust had gedrukt. Die last viel ineens van mijn schouders."

Toch is haar jarenlange ervaring als longarts niet voor niets geweest. "Als directeur van de NVVE is het een voordeel dat ik de taal van de dokter spreek. Door mijn medische achtergrond zien mensen mij als een deskundige en zien zij in mij een autoriteit. Dat helpt als je spreekt over een zo gevoelig onderwerp als euthanasie."

Achteraf gezien had ze zo'n stap al wat eerder moeten maken. Maar ze voelde lange tijd niet zo de noodzaak. Toch overheerst het goede gevoel van ‘beter laat dan nooit': "Mijn loopbaanswitch heeft me geleerd hoe belangrijk het is om niet lang hetzelfde werk te blijven doen. Als je doet waar je plezier in hebt, dan lever je vanzelf goed werk af. Ik vergelijk het wel eens met mijn moederschap: ik was juist dank zij mijn werk ernaast een veel leukere moeder dan wanneer ik de hele dag thuis had gezeten."

"Artsen vergeten vaak aan hun eigen ambities te denken" 

Wie: Anna-Marijke Laheij (55)
Was: dermatoloog
Is nu: staflid dermatologie en loopbaancoach
Issue: "Na terugkeer van mijn ziekte was de sfeer nooit meer zoals die was"
Blij met: "Verder kunnen kijken dan een ziektebeeld alleen"

Allergologie fascineerde Anna-Marijke Laheij altijd al. En dus was ze meer dan tevreden toen ze op haar dertigste dermatoloog was. Zestien jaar lang werkte ze met plezier in de maatschap van een ziekenhuis in het midden van het land, parttime in combinatie met het moederschap. De balans tussen werk en privé was perfect.

Tot 2000, toen er in haar hoofd een hersenvliestumor werd ontdekt. "Het was een klap in mijn gezicht. Maar misschien nog erger was dat de maatschap nog voordat ik goed en wel hersteld was al een vervanger had benaderd. Het voelde alsof ik bewust werd tegengewerkt."

Na haar, succesvol verlopen, operatie keerde ze via een coachingstraject in 2001 terug in het ziekenhuis. Het bleek geen succes. "De vertrouwensbreuk die was ontstaan, drukte de sfeer. Daarnaast moest er steeds meer worden bezuinigd en was er steeds meer administratieve rompslomp. Voor mij was de lol er toen wel vanaf."

Tijd voor een ommezwaai. Door een gevolgd coachingstraject was ze intussen zelf ook enthousiast geworden over het vak van coach, en ze besloot daarvoor een opleiding te gaan doen. Het bleek een verademing. "In de tijd dat ik geneeskunde studeerde, tussen 1973 en 1981, leerden we alles over ziekte en cellen, maar niets over communicatie. Toen ik hoorde dat je naast gesloten, ook open vragen aan patiënten kunt stellen, ging er een wereld voor me open. Als coach kun je zo veel dieper gaan dan het voorschrijven van een recept."

Enthousiast over haar nieuwe passie voor coachen, werd ze toch weer benaderd om haar dermatologiewerk op te pakken, ook parttime, en ook op een nieuwe plek: het UMC Utrecht. Juist deze nieuwe locatie maakt het verschil. "Het UMC is een opleidingsziekenhuis. De jonge artsen die er werken, zijn nog onbevangen en nog niet getekend door het leven. Het begeleiden van jonge arts-assistenten is zo anders dan werken tussen gearriveerde dokters."

Naast drie dagen ziekenhuis werkt Anna-Marijke Laheij als coach vanuit haar eigen huis in Doorn. Als professioneel loopbaancoach kijkt ze inmiddels ook met de nodige afstand naar zichzelf. "Als arts ben je altijd druk, en dus doe je veel zaken op de automatische piloot. Dat is niet goed. Het artsenbestaan is zo sterk gericht op de ander, dat artsen vaak vergeten aan hun eigen ambities te denken."

"Je hoeft niet per se een compleet ander beroep uit te gaan oefenen" 

Wie: Paul Wormer (51)
Was: huisarts
Is nu: zelfstandig consultant
Issue: "Er is meer in de wereld. Ik wilde mijn vleugels uitslaan"
Blij met: "De vrijheid, en de intensieve contacten met verschillende opdrachtgevers"

"Ik ben absoluut niet het prototype van een arts die in zijn medische werk is vastgelopen", zegt Paul Wormer. "Tot het laatst genoot ik van het patiëntencontact. Maar na vijf jaar huisarts te zijn geweest, kreeg ik wel het gevoel dat ik een rondje gemaakt had. De nieuwigheid was er vanaf en ik kreeg zin om mijn vleugels uit te slaan. Na zo'n zeven, acht jaar ben ik toen actief gaan zoeken."

Zijn interesse in mensen, organisaties en management bracht hem ertoe een MBA (business school) te gaan volgen. Het bleek een schot in de roos. "Tijdens het volgen van die opleiding heeft mijn carrièreswitch zich pas echt voltrokken, zoveel plezier had ik erin."

Na Weleda ging hij verder als zelfstandig consultant. Naast de vrijheid van verschillende opdrachtgevers, confronteerde het zelfstandige ondernemerschap hem ook met onzekerheid over opdrachten en inkomsten. Toch haalde juist die onzekerheid het beste in hem naar boven: "Het dwong mij creatief te blijven. Ik ging bijvoorbeeld ineens veel gerichter naar mijn eigen netwerk kijken, en nam het besluit een boek over vitaliteit te schrijven. Hiermee wil ik mensen laten zien dat wie gezond leeft en zich vitaal voelt, energie uitstraalt naar zijn omgeving."

Door zijn eigen switch van huisarts tot consultant weet Paul Wormer beter dan ooit wat ervoor nodig is om in beweging te komen. "Dwing jezelf een doel te stellen, en koppel je besluit aan een datum, ook al ligt die nog op de horizon. Als je met jezelf afspreekt dat je in 2012 adviseur wordt, werk je echt ergens naartoe en blijkt er vaak veel meer mogelijk dan je had gedacht. En een switch hoeft ook niet per se te betekenen dat je een compleet ander beroep moet gaan uitoefenen. Je kunt ook je huidige werk anders gaan invullen en beleven."

Voor artsen met brandende loopbaan- vragen biedt het Carrièrecentrum voor Artsen (CCVA) uitkomst. Het CCVA, een initiatief van SWG Arts en Werk, de Landelijke vereniging van Artsen in Dienstverband (LAD) en mede mogelijk gemaakt door VvAA, biedt artsen onder meer loopbaangeleiding en coaching, om hen zo te helpen zich optimaal te ontplooien.

Dit is niet altijd eenvoudig. Bureaucratisering, marktwerking en protocollisering zetten artsen onder steeds grotere druk in hun professionele handelen. Als gevolg hiervan hangen sommige artsen hun witte jas vroegtijdig aan de wilgen en verkiezen zij een carrière buiten de gezondheidszorg. CCVA denkt dat dit niet altijd nodig hoeft te zijn. Door blokkades op te heffen die een optimale beleving van het artsenvak in de weg staan, komt men vaak tot een nieuwe motivatie om aan de slag te gaan. Het CCVA ziet het daarom als zijn doelstelling om artsen te behouden voor het artsenvak.

Om dit mogelijk te maken wil CCVA een bijdrage leveren aan een evenwichtige en optimale ontplooiing van (aankomend) artsen in hun beroep. Met de hulp van CCVA kunnen artsen hun loopbaan verder vormgeven op een manier die past bij hun persoonlijke kwaliteiten, prioriteiten en levensfase. Het CCVA doet dit door diensten te bieden die artsen helpen authentiek en professioneel te kunnen handelen in de steeds complexere gezondheidszorg.

Artsen die met de gedachte spelen zich te (her)oriënteren op hun loopbaan, kunnen bij het Carrièrecentrum terecht. Tot de veelgestelde vragen behoren zaken als tijdelijke arbeidsongeschiktheid, burn-outverschijnselen, een gevoel van onbalans tussen werk en privé, en een behoefte aan het vergroten van de persoonlijke vaardigheden.

Bij het bieden van ondersteuning heeft het CCVA de beschikking over een groot netwerk aan experts, zoals loopbaanadviseurs, coaches, reïntegratiespecialisten, werk-naar-werk begeleiders en gz-psychologen.

Voor meer informatie over het Carrièrecentrum voor Artsen: http://www.carrierecentrumvoorartsen.nl/.